Acht bronkaarten: Bataven en Romeinen, 69–70 n.Chr.
Bijna alle teksten zijn door Romeinen geschreven. Gebruik deze bronnen en vondsten om het AI-gesprek tussen Caius en Bato te onderzoeken. Lees elke kaart, bekijk wie de bron maakte en wanneer, en beantwoord de vraag.
0 van 8 beantwoord
Bron 1Geschiedschrijving (Romeins)
Bondgenoten zonder belasting
Tacitus (Romeins senator en geschiedschrijver, ca. 55–120 n.Chr.), Historiae 4.12 en Germania 29 · ca. 98–105 n.Chr.
“Zolang de Bataven aan de overkant van de Rijn woonden, waren zij een deel van de Chatten. Door een ruzie verdreven, vestigden zij zich op een eiland tussen de rivieren. Zij betalen geen schatting aan Rome en worden niet uitgeknepen door belastinginners. Ze worden gespaard voor de strijd, zoals wapens die klaarliggen voor de oorlog.”
Tacitus was een Romeinse senator. Hij was zelf nooit bij de Bataven en schreef zo'n dertig jaar na de opstand. Hij gebruikte de 'eerlijke' Germanen soms om de Romeinen, die volgens hem verweekt waren door luxe, een spiegel voor te houden.
Bronverwijzing: P. Cornelius Tacitus, Historiae 4.12; Germania 29. Uitg. C.D. Fisher, Oxford: Clarendon Press, 1911 (Historiae); M. Winterbottom & R.M. Ogilvie, Oxford, 1975 (Germania).
Bron 2Geschiedschrijving: een toespraak bedacht door Tacitus
Een toespraak van Civilis
Tacitus (Romeins senator en geschiedschrijver, ca. 55–120 n.Chr.), Historiae 4.14 · ca. 105 n.Chr. (over 69 n.Chr.)
“Wij worden niet meer behandeld als bondgenoten, maar als slaven. Oudere Romeinse officieren plunderen onze dorpen en slepen onze zonen weg voor hún oorlogen. Waarom zouden we buigen voor een rijk dat wankelt door burgeroorlog? Wij hebben sterke mannen, snelle paarden en de rivier aan onze zijde!”
Romeinse historici verzonnen vaak toespraken om hun lezers uit te leggen wat de drijfveren en woede van historische personen waren. Civilis zei dit dus niet letterlijk. Tacitus vertelt ook dat de ronselaars oude en zwakke mannen lieten gaan tegen betaling, en knappe jongens meesleepten.
Bronverwijzing: P. Cornelius Tacitus, Historiae 4.14. Uitg. C.D. Fisher, Oxford: Clarendon Press (Oxford Classical Texts), 1911.
Bron 3Geschiedschrijving (Romeins)
Het einde van de opstand
Tacitus (Romeins senator en geschiedschrijver, ca. 55–120 n.Chr.), Historiae 5.25 · ca. 105 n.Chr. (over 70 n.Chr.)
“De Bataven zeiden onder elkaar: 'Wij kunnen de oorlog niet eindeloos volhouden. Het hele volk kan het slavenjuk niet afschudden. Liever hebben wij Romeinse keizers als heersers dan de vrouwen van de Germanen.' Zo besloten zij vrede te sluiten.”
Tacitus laat de Bataven zelf toegeven dat verzet zinloos was. Dat past goed bij een Romeinse lezer: Rome wint altijd. Wat de Bataven werkelijk tegen elkaar zeiden, weten we niet.
Bronverwijzing: P. Cornelius Tacitus, Historiae 5.25. Uitg. C.D. Fisher, Oxford: Clarendon Press (Oxford Classical Texts), 1911.
Bron 4Geschiedschrijving (Grieks-Romeins)
Ruiters van de keizer
Cassius Dio, Romeinse Geschiedenis 55.24 · ca. 220 n.Chr.
“Er is ook een groep uitgekozen ruiters, die naar het eiland van de Bataven in de Rijn 'Bataven' worden genoemd, omdat de Bataven uitstekende ruiters zijn.”
Cassius Dio schreef meer dan honderd jaar na de opstand. Bataafse ruiters dienden ook in de lijfwacht van de keizer. Dit laat zien hoe belangrijk ze voor het Romeinse leger waren.
Bronverwijzing: Cassius Dio, Historia Romana 55.24.7. Uitg. en vert. E. Cary, Dio's Roman History VI, Loeb Classical Library 83, Cambridge (MA): Harvard University Press, 1917.
Bron 5Archeologisch spoor
Het legioenskamp op de Hunerberg
Opgravingen in Nijmegen · Kamp ca. 71–104 n.Chr.
“Op de Hunerberg in Nijmegen zijn de muren, grachten en barakken gevonden van een groot Romeins legioenskamp. Na de opstand werd hier het Tiende Legioen (Legio X Gemina) gelegerd: ongeveer 5000 soldaten. Gestempelde dakpannen met 'LEG X G' bewijzen welk legioen er zat.”
Vóór de opstand lag er geen legioen in het Bataafse gebied. Archeologen zien de bouw van dit kamp als een reactie op de opstand.
Licentie: Samenvatting van archeologisch onderzoek in eigen woorden: Tijdspeurders, CC0 1.0. Feiten zelf zijn niet auteursrechtelijk beschermd.
Bronverwijzing: W.J.H. Willems & H. van Enckevort, Ulpia Noviomagus. Roman Nijmegen: The Batavian Capital at the Imperial Frontier, Journal of Roman Archaeology Suppl. 73, Portsmouth (RI), 2009.
Bron 6Archeologische vondst (beeldbron)
Een ruitershelm met gezichtsmasker
Vondst uit Nijmegen (o.a. Kops Plateau) · 1e eeuw n.Chr.
“Bij Nijmegen zijn ijzeren ruitershelmen gevonden met een masker dat het hele gezicht bedekt. Ze werden gedragen bij parades en ruitershows van de Romeinse cavalerie, waarin veel Bataven dienden. Geen enkele helm uit deze tijd heeft hoorns.”
Helmen met hoorns komen vooral uit schilderijen en opera's uit de 19e eeuw. Toen dacht men graag aan 'wilde' Germaanse voorouders.
Licentie: Samenvatting van archeologisch onderzoek in eigen woorden: Tijdspeurders, CC0 1.0. Feiten zelf zijn niet auteursrechtelijk beschermd.
Bronverwijzing: Willems & Van Enckevort 2009 (zie bron 5); vondst Kops Plateau, collectie Museum Het Valkhof, Nijmegen.
Bron 7Archeologisch spoor
Bataafse boerderijen
Opgravingen in het rivierengebied (o.a. Tiel-Passewaaij, Wijk bij Duurstede) · ca. 50 v.Chr. – 250 n.Chr.
“Archeologen vonden in de Betuwe vele dorpjes met lange boerderijen waarin mens en vee onder één dak woonden. Er zijn botten van koeien en paarden, akkers met graan en Romeinse spullen zoals aardewerk, munten en fibulae (mantelspelden).”
De Bataven leefden van landbouw en veeteelt. De vele Romeinse voorwerpen laten zien dat zij handel dreven en dat soldaten met hun soldij naar huis kwamen.
Licentie: Samenvatting van archeologisch onderzoek in eigen woorden: Tijdspeurders, CC0 1.0. Feiten zelf zijn niet auteursrechtelijk beschermd.
Bronverwijzing: N. Roymans, Ethnic Identity and Imperial Power. The Batavians in the Early Roman Empire, Amsterdam: Amsterdam University Press, 2004; S. Heeren, Romanisering van rurale gemeenschappen in de civitas Batavorum, Amersfoort: RCE (NAR 36), 2009.
Bron 8Inscriptie (Latijn, door een Bataaf)
Een wijsteen voor Hercules Magusanus
Steen uit Ruimel (Noord-Brabant) · 1e eeuw n.Chr.
“'Aan Hercules Magusanus. Flavus, zoon van Vihirmas, hoogste bestuurder van de Bataafse gemeenschap, heeft dit gegeven.' Een Bataafse leider liet in het Latijn een steen maken voor een god die Romeins én Bataafs is.”
Dit is een van de weinige teksten van een Bataaf zelf. Hij schrijft wel in de taal en vorm van Rome. Een eigen Bataafse geschiedenis is niet bewaard.
Bronverwijzing: CIL XIII 8771 (wijsteen voor Hercules Magusanus, Ruimel). Uitg. Corpus Inscriptionum Latinarum XIII.2, Berlijn, 1907. Origineel: Rijksmuseum van Oudheden, Leiden.
Voor de docent: over rechten
Antieke teksten zijn publiek domein; vertalingen en archeologische samenvattingen zijn eigen werk.
De kaartteksten zijn vrijgegeven onder CC0 1.0: je mag ze kopiëren, aanpassen en delen zonder naamsvermelding.
Moderne vertalingen en museumfoto's zijn vaak wél beschermd. Gebruik daarvan alleen een link, of een foto met vrije licentie (de kaart op de lespagina is eigen werk).
Latijnse en Griekse bronteksten zijn met behulp van AI vertaald en bewerkt voor het onderwijs, en gecontroleerd en geannoteerd door een vakdocent geschiedenis.
